නාග මහා විහාරයේ බුදු මැදුරේ සියලුම ප්රතිමා, බිතුසිතුවම් සහ අලංකරණ, විහාරස්ථානයේ ග්රන්ථයේ අනුපිළිවෙළින් මෙහි ඇත — සෑම නිර්මාණයකම කතාව හඬින් අසන්න. භාෂාව මාරු කළ විට විස්තර හඬද එම භාෂාවෙන්ම ලැබේ.
📖 විහාරස්ථානයේ “විහාරගෙයි — ජීවිතය සහ සිතුවම්” ග්රන්ථය ඇසුරෙනි
1
විහාර මන්දිරයේ කේන්ද්රස්ථානය වන්නේ මෙම ප්රධාන සමාධි බුදු පිළිමයයි. ධ්යාන මුද්රාවෙන් වැඩ සිටින උන්වහන්සේගේ රුව, සිත එකඟ කරගත් නිසංසල සමාධි සුවය නිරූපණය කරයි. පිළිමය වටා ඇති රශ්මි වළල්ල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මිය සංකේතවත් කරන අතර, බැතිමතුන් වන්දනා කරන ප්රධානතම පූජනීය ස්ථානය මෙයයි.
2
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වම් පස අග්ර ශ්රාවක වූ මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ සෘද්ධි බලයෙන් අග්ර වූ සේක. නිල් පැහැයෙන් නිමැවුණු මෙම ප්රතිමාව උන්වහන්සේගේ තේජස නිරූපණය කරයි. පෙර කරුමයක විපාක ලෙස සොර මුළක් අතින් අපවත් වූ උන්වහන්සේගේ චරිතය, කර්මයේ බලය පිළිබඳ ගැඹුරු පාඩමක්ද ඉතිරි කරයි.
3
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දකුණු පස අග්ර ශ්රාවක වූ සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ ප්රඥාවෙන් අග්ර වූ සේක. ධර්මය විග්රහ කිරීමෙහි අති දක්ෂ වූ උන්වහන්සේ 'ධර්ම සේනාධිපති' නමින් හඳුන්වනු ලැබූහ. බුද්ධ ශාසනයේ ප්රඥාවේ ප්රතිමූර්තිය ලෙස උන්වහන්සේ අදටත් ගෞරවයට පාත්ර වෙති.
4
මෙම සිතුවමින් දැක්වෙන්නේ තුසිත දෙව්ලොව වැඩ සිටි බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත මහා බ්රහ්මයා ප්රමුඛ දෙවි පිරිස පැමිණ, මිනිස් ලොව උපත ලබා ලොව්තුරා බුදු වන ලෙස ආරාධනා කරන අවස්ථාවයි. එවිට බෝසතාණෝ කාලය, දේශය, කුලය, මව සහ ආයුෂ යන පංච මහා විලෝකනය සලකා බලා ආරාධනාව පිළිගත් සේක.
5
සිද්ධාර්ථ කුමාරයාණෝ රජ සැප අත්හැර, කන්ථක අශ්වයා පිට නැගී ඡන්න ඇමති සමඟ මධ්යම රාත්රියේ මාලිගයෙන් නික්ම ගිය අයුරු මෙහි නිරූපිතය. අනෝමා නදී තෙරදී සිය කේශ කලාපය කඩුවෙන් සිඳ, රජ ඇඳුම් ඉවත් කර තවුස් වෙසින් සත්ය සොයා වැඩම කළ මේ මොහොත, ලෝක ඉතිහාසයේ උතුම්ම අත්හැරීම ලෙස සැලකේ.
6
බුද්ධත්වය සොයා වසර හයක් පුරා සිදුකළ දැඩි දුෂ්කර ක්රියා නිසා ඇට සැකිල්ලක් බඳු වූ බෝසතාණන් වහන්සේගේ රුව මෙම සිතුවමින් දැක්වේ. ශරීරය පෙළීමෙන් සත්යාවබෝධය නොලැබෙන බව වටහාගත් උන්වහන්සේ, අන්ත දෙක හැර මධ්යම ප්රතිපදාව තෝරාගත් සේක. එය බුදු දහමේ මූලික ම ඉගැන්වීමක් විය.
7
දුෂ්කර ක්රියා අත්හළ බෝසතාණන් වහන්සේට සුජාතා සිටු දියණිය රන් තලියක බහාලූ කිරිපිඬු පූජා කළ අවස්ථාව මෙහි නිරූපිතය. එම දානයෙන් ශරීර ශක්තිය ලැබූ උන්වහන්සේ එදින රාත්රියේම බෝ මැඩ වැඩ හිඳ බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. සුජාතාගේ පූජාව බුද්ධ චරිතයේ තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයක් ලෙස සැලකේ.
8
බුද්ධත්වයට පෙර දින බෝසතාණන් වහන්සේ නේරංජනා නදිය වෙත වැඩම කළ අයුරු මෙම සිතුවමින් දැක්වේ. එහිදී ස්නානය කොට, සුජාතා පිදූ රන් තලිය 'මම අද බුදු වන්නෙම් නම් මේ තලිය උඩුගං බලා යේවා' යැයි අධිෂ්ඨාන කර ගඟට පා කළ සේක. තලිය උඩුගං බලා ගමන් කිරීම බුද්ධත්වයේ පෙර නිමිත්තක් විය.
9
බුද්ධ ශාසනයේ අග්ර උපාසකයා වූ අනේපිඬු සිටුතුමා, ජේතවනාරාමය ඉදිකර පූජා කළ මහා දානපතියා ලෙස ප්රසිද්ධය. ජේත කුමරුගේ උයන රන් කාසි අතුරා මිලදී ගෙන එහි විහාරය කරවූ එතුමාගේ ශ්රද්ධාව, දානයේ උතුම් ආදර්ශය ලෙස අදටත් සිහිපත් කෙරේ. අසරණයන්ට පිඬු දුන් බැවින් 'අනාථපිණ්ඩික' නම් විය.
10
කිඹුල්වත්පුර ශාක්ය රාජධානියේ රජ වූ සුද්ධෝදන මහ රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පියාණන් වහන්සේය. සිය පුත්රයා ලොව්තුරා බුදු වූ පසු, උන්වහන්සේගේ ධර්මය අසා සෝවාන් ඵලයට පත් වූ එතුමා, මරණ මංචකයේදී රහත් බවට ද පත් විය. පිය සෙනෙහස හා ශ්රද්ධාව එක්වූ චරිතයකි.
11
සිය මවගේ අභාවයෙන් පසු සිදුහත් කුමරු කිරි මවක ලෙස හදාවඩාගත් මහා ප්රජාපතී ගෝතමී දේවිය, බුද්ධ ශාසනයේ ප්රථම භික්ෂුණිය වීමේ ගෞරවයට පාත්ර වූවාය. මෙහෙණි සසුන ආරම්භ වූයේ ඇයගේ නොසැලෙන අධිෂ්ඨානය නිසාය. ඇය රහත් ඵලයට ද පත් වූවාය.
12
බුද්ධ ශාසනයේ අග්ර උපාසිකාව වූ විශාඛා සිටු දේවිය, පූර්වාරාමය නමින් ප්රසිද්ධ මිගාරමාතු ප්රාසාදය කරවා සංඝයාට පූජා කළාය. ළමා වියේදීම සෝවාන් ඵලයට පත් වූ ඇය, සැදැහැවත් කාන්තාවකගේ උතුම් ආදර්ශය ලෙස බෞද්ධ ලෝකයේ අදටත් ගෞරවයෙන් සිහිපත් කෙරේ.
13
'පුරිසධම්මසාරථී' යනු දමනය කළ යුත්තන් දමනය කිරීමෙහි අග්ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණයයි. මෙම සිතුවම් මාලාවෙන් අලව්ව යක්ෂයා, අංගුලිමාල සොරදෙටුවා, නාලාගිරි මත් ඇතා, සච්චක වාද කරුවා, නන්දෝපනන්ද නාග රජු, බක බ්රහ්මයා සහ චිංචමානවිකාව යන සත් දෙනා, බලයෙන් නොව මෛත්රියෙන් හා ප්රඥාවෙන් දමනය කළ අයුරු දැක්වේ.
14
මිනිස් ආයුෂ වසර සියයක් ලෙස ගෙන, එය දස වසර බැගින් වූ දශක දහයකට බෙදා දක්වන මෙම සිතුවම් මාලාව ජීවිතයේ අනිත්යතාව මැනවින් කියාපායි. ළදරු වියේ සිට ක්රීඩා, රූප සම්පත්, ශක්තිය හා ප්රඥාව පිරිහෙමින් ගොස්, අවසානයේ සයනයට සීමා වන ජීවන ගමන දෙස බලා, පමා නොවී කුසල් රැස්කළ යුතු බව මෙයින් උගන්වයි.
15
ප්රධාන බුදු පිළිමයට ඉහළින් නැගී සිටින මකර තොරණ, සිංහල විහාර කලාවේ අනන්ය අලංකරණයකි. මකර රූප දෙකක මුඛයන්ගෙන් නික්මෙන තොරණේ මුදුනේ ආරක්ෂක කිඹිහි මුහුණ දක්නට ලැබෙන අතර, දෙපස දෙවි රූප බුදුරජාණන් වහන්සේට ගෞරව දක්වති. එය ලෞකික ලෝකයෙන් පූජනීය අවකාශයට පිවිසෙන සංකේතාත්මක දොරටුවයි.
16
සතිපට්ඨාන සූත්රයේ එන නවසීවථිකය, මළ සිරුරක් ක්රමයෙන් දිරාපත් වන අවස්ථා නවයක් මෙනෙහි කරමින් ශරීරයේ අනිත්ය ස්වභාවය අවබෝධ කරගන්නා භාවනාවකි. මෙම සිතුවම් මාලාව එම අවස්ථා නවය නිරූපණය කරන අතර, රූපයට ඇති ඇල්ම දුරුකොට, ජීවිතයේ යථා ස්වභාවය දැකීමට භාවනානුයෝගීන්ට උපකාර වේ.
17
බුද්ධත්වය සඳහා බෝසතාණන් වහන්සේ සසර පුරා සම්පූර්ණ කළ දාන, සීල, නෛෂ්ක්රම්ය, ප්රඥා, වීර්ය, ක්ෂාන්ති, සත්ය, අධිෂ්ඨාන, මෛත්රී සහ උපේක්ෂා යන පාරමිතා දහය මෙම සිතුවම් මාලාවෙන් නිරූපිතය. සෑම පාරමිතාවක්ම වෙස්සන්තර, මහෞෂධ, ඛන්තිවාදී වැනි ජාතක කතාවකින් උදාහරණ සහිතව දක්වා ඇත.
18
ක්රිස්තු පූර්ව තුන්වන සියවසේදී ධර්මාශෝක අධිරාජයාගේ පුත් මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කොට, මිහින්තලා පව්වේදී දේවානම්පියතිස්ස රජුට දහම් දෙසූ ඓතිහාසික මොහොත මෙහි නිරූපිතය. අඹ ගසේ ප්රශ්නයෙන් රජුගේ නුවණ විමසූ උන්වහන්සේගේ මෙම ධර්මදූත මෙහෙවර, ශ්රී ලංකාවට බුදු දහම ලැබීමේ ආරම්භයයි.
19
සංඝමිත්තා මහ රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ ජය ශ්රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ දක්ෂිණ ශාඛාව නැව් මගින් ලක්දිවට වැඩම කරවූ අයුරු මෙහි දැක්වේ. අනුරාධපුරයේ රෝපණය කළ එම බෝධීන් වහන්සේ, ලොව ලේඛනගත පැරණිතම ජීවමාන වෘක්ෂය ලෙස අදටත් වන්දනාමානයට පාත්ර වේ.
20
සියවස් ගණනක් මුඛ පරම්පරාවෙන් රැකගෙන ආ ත්රිපිටක ධර්මය, ක්රිස්තු පූර්ව පළමු සියවසේ වළගම්බා රජ සමයේ මාතලේ අළුවිහාරයේදී තල්පත්වල ලියා සුරක්ෂිත කළ අයුරු මෙහි නිරූපිතය. රහතන් වහන්සේලා පන්සියයක් සහභාගි වූ මෙම සංගායනාව, ලොව ප්රථම වරට බුද්ධ වචනය ලේඛනගත කළ ඓතිහාසික අවස්ථාවයි.
21
ක්රිස්තු වර්ෂ හතරවන සියවසේදී හේමමාලා කුමරිය සිය කේශ කලාපය තුළ සඟවාගෙන, දන්ත කුමරු සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්රී දන්ත ධාතූන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කරවූ අයුරු මෙහි දැක්වේ. කිත්සිරිමෙවන් රජුට භාර දුන් එම ධාතූන් වහන්සේ, පසුව ශ්රී ලංකාවේ රාජ්යත්වයේම සංකේතය බවට පත් වී, අද මහනුවර දළදා මාලිගාවේ වන්දනාමානයට පාත්ර වේ.
22
කුසිනාරා නුවර මල්ල රජුන්ගේ උපවත්තන සල් උයනේ යමක සල් ගස් අතර සැතපී වදාළ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය, මෙම විශාල සැතපෙන පිළිමයෙන් නිරූපිතය. 'සියලු සංස්කාරයෝ විනාශ වන ස්වභාව ඇත්තෝය; අප්රමාදීව කුසල් සම්පූර්ණ කරව්' යන අවසන් අනුශාසනාව ලොවට දී උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක.
23
පරිනිර්වාණයට ආසන්නයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයාට සතර මහෝපදේශ දේශනා කළ සේක: කවරෙකු ධර්මයක් කීවද, එය පිළිගැනීමට පෙර සූත්ර හා විනය සමඟ සසඳා විමසා බැලිය යුතුය. අන්ධ විශ්වාසයෙන් තොරව විමසා බලා පිළිගැනීමේ මෙම නිදහස, බුදු දහමේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.
24
මරණාසන්නව සිටි සුද්ධෝදන මහ රජතුමා වෙත වැඩම කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ, පියාණන්ට ධර්මය දේශනා කොට සත්යාවබෝධයට පමුණුවා රහත් ඵලයට පත් කළ අයුරු මෙහි නිරූපිතය. පියාට කළ මෙම උතුම් ධර්ම දානය, දෙමාපියන්ට උපස්ථාන කිරීමේ ශ්රේෂ්ඨතම ආදර්ශය ලෙස බෞද්ධ සම්ප්රදාය සලකයි.
25
පරිනිර්වාණ මංචකයේ සැතපුණු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි සුභද්ර පරිව්රාජකයාට, ආනන්ද තෙරුන්ගේ අවසරයෙන් අවසන් වරට දහම් දෙසූ අවස්ථාව මෙහි දැක්වේ. එම දේශනාවෙන් සත්යාවබෝධය ලැබූ සුභද්ර, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවසාන ශ්රාවකයා වීමේ භාග්යය ලැබීය.
26
රෝහිණී නදියේ ජලය බෙදාගැනීම මුල් කරගෙන ශාක්ය හා කෝලිය දෙපිරිස යුද්ධයට සැරසුණු මොහොතේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට 'ජලයට වඩා මිනිස් ජීවිත වටින්නේ නැද්ද?' යැයි විමසමින් යුද්ධය නැවැත්වූ සේක. සමගිය, සංවාදය හා මෛත්රිය මගින් ගැටුම් නිරාකරණය කළ හැකි බව ලොවට කියාදුන් අවස්ථාවකි.
27
තේලපත්ත ජාතකය ඇසුරින් නිමැවුණු මෙම සිතුවම් පහ, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස සහ ස්පර්ශ යන පංචකාම ගුණයන්ට ඇලීමේ විපාක නිරූපණය කරයි. තෙල් පිරි පාත්රයක් රැගෙන නොසැලී ගමන් කරන්නෙකු මෙන්, පස්කම් සැපයේ පෙලඹවීම් මැද සිහියෙන් ජීවත්වීමේ වටිනාකම මෙයින් උගන්වන අතර, ඇලීම සසර දුකට හේතු වන බව බුදු දහම පෙන්වා දෙයි.
28
බුද්ධත්වයෙන් පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉසිපතන මිගදායේදී පස්වග මහණුන්ට දේශනා කළ ප්රථම ධර්ම දේශනාව වන දම්සක් පැවතුම් සූත්රය, මෙම ත්රිමාණ නිර්මාණයෙන් නිරූපිතය. චතුරාර්ය සත්යය සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලොවට හෙළිකළ මෙම දේශනාවෙන්, කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් සෝවාන් වී ධර්ම චක්රය ක්රියාත්මක විය.
29
ලාභ-අලාභ, යස-අයස, නින්දා-ප්රශංසා, සැප-දුක් යන අටලෝ දහම හමුවේ සිත නොසැලී පැවතීම 'තාදි ගුණය' නම් වේ. මෙම සිතුවම් අටෙන් දැක්වෙන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා පූජා ලැබූ විටද, අපහාස විඳි විටද, එකම උපේක්ෂාවෙන් වැඩ සිටි අයුරුයි. ජයෙන් උදම් නොවී, පරාජයෙන් නොසැලී සිටීමට මෙය අපට ආදර්ශයකි.
30
මහාමායා දේවිය එක් රාත්රියක අසිරිමත් සිහිනයක් දුටුවාය: සුදු නෙළුම් මලක් රැගත් සුදු ඇත් රජෙකු ඇගේ දකුණු ඇලයෙන් කුසට ඇතුළු වන අයුරුයි. රාජ පඬිවරු එය විග්රහ කළේ ලොවට මහත් ආලෝකයක් ගෙනෙන උතුම් පුත්රයෙකුගේ පිළිසිඳ ගැනීමක් ලෙසය. එය සිදුහත් උපතේ පූර්ව නිමිත්තයි.
31
දරු උපත සඳහා සිය මව්පස නෑයන් වෙසෙන දෙව්දහ නුවරට යාමට මහාමායා දේවිය රාජකීය පෙරහරින් පිටත් වූ අයුරු මෙහි නිරූපිතය. ඇත් අස් සේනා සහ මල්-ධජ-සංගීතයෙන් සැරසුණු එම ගමන අතරමගදී, ඇය ලුම්බිණී සල් උයනට පැමිණ විවේක ගත් අතර, එහිදීම සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ උපත සිදු විය.
32
ලුම්බිණී සල් උයනේදී සිදු වූ සිද්ධාර්ථ කුමාරෝත්පත්තිය මෙම සිතුවමින් නිරූපිතය. උපන් කෙණෙහිම සත් පියුම් මත සත් පියවරක් තැබූ කුමාරයාණෝ ලොවට මහත් අසිරියක් ගෙන ආහ. බඹුන් හා දෙවියන් සාධුකාර දුන් මෙම මොහොත, බුද්ධ චරිතාපදානයේ ප්රථම මහා අවස්ථාවයි.
33
වප් මගුල් උත්සවයේදී දඹ ගසක් යට තනිව හුන් සිදුහත් කුමාරයාණෝ, ආනාපානසති භාවනාවෙන් ප්රථම ධ්යානයට සමවැදුණු සේක. හිරු ගමන් කළද දඹ ගසේ සෙවණැල්ල කුමරු මතින් නොසෙල්වී පැවති බව දුටු සුද්ධෝදන රජතුමා විස්මයට පත්ව, සිය පුත්රයාට දෙවන වරටත් වන්දනා කළේය.
34
දේවදත්ත කුමරු විද්ද හංසයෙකු වැටුණු තැනින් ගෙන සුවපත් කළ සිදුහත් කුමාරයාණෝ, 'සතෙකුගේ ජීවිතය හිමිවන්නේ මරන්නට තැත් කළ අයට නොව, බේරාගත් අයටය' යනුවෙන් තීන්දු කළ සේක. සියලු සතුන් කෙරෙහි වූ මේ අපරිමිත කරුණාව, උන්වහන්සේගේ අනාගත බුද්ධත්වයේ පෙර නිමිත්තක් විය.
35
ශාක්ය සම්ප්රදායට අනුව සිද්ධාර්ථ බෝසතාණන් වහන්සේ දුනු ශිල්පය ඇතුළු අටළොස් ශිල්පයන්හි සිය දක්ෂතාව රාජ සභාව ඉදිරියේ ප්රදර්ශනය කළ අයුරු මෙහි නිරූපිතය. සියලු ශාක්ය කුමාරවරුන් අභිබවා ජයගත් උන්වහන්සේ, ශාරීරික ශක්තිය, ප්රඥාව සහ මනා සංයමය එකට පැවති පරිපූර්ණ පුද්ගලයෙකු බව ලොවට පෙන්වූහ.
36
ශිල්ප දක්ෂතා ප්රදර්ශනයෙන් අනතුරුව, දහසය වියැති සිද්ධාර්ථ කුමාරයාණෝ සුප්රබුද්ධ රජුගේ දියණිය වූ යශෝධරා දේවිය සරණ පාවාගත් සේක. සුද්ධෝදන රජතුමා ඍතු තුනට වෙන වෙනම මාලිගා ඉදිකර දුන්නද, ලෞකික සැපතේ අනිත්යභාවය අවබෝධ කරගත් උන්වහන්සේ පසුව එ සියල්ල අත්හැර බුදු බව සොයා වැඩම කළ සේක.
37
දරුණු චර්ම රෝගයකින් පෙළී අත්හැර දමා සිටි පූතිගත්තතිස්ස තෙරුන්ගේ සිරුර, බුදුරජාණන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් සමඟ උණු වතුරෙන් සෝදා පිරිසිදු කර සුවසේ සැතපෙව්වූ අයුරු මෙහි දැක්වේ. 'ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන්නේ මට උපස්ථාන කරන්නෙකි' යැයි වදාළ උන්වහන්සේ, රෝගීන්ට සේවය කිරීම උතුම්ම පිංකමක් බව ලොවට කියා දුන් සේක.
38
සුළු පියාගේ වධයට ලක්ව සොහොන් බිමක දමා තිබූ සෝපාක නම් කුඩා දරුවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ දිවැසින් දැක එතැනට වැඩම කොට බේරාගත් සේක. පසුව පැවිදි කළ එම දරුවා ළමා වියේදීම රහත් බවට පත් විය. ජාතිය, වයස හෝ තත්ත්වය නොසලකා සැමට ධර්ම මාර්ගය විවෘත බව මෙයින් පැහැදිලි වේ.
39
සැමියා, දරුවන් දෙදෙනා සහ මව්පියන් එකම කාලයක අහිමි වීමෙන් සිහි විකල්ව ඇවිද ගිය පටාචාරාව වෙත බුදුරජාණන් වහන්සේ කරුණාවෙන් සවන් දී, ධර්මය දේශනා කොට ඇගේ සිත සන්සුන් කළ සේක. පසුව මෙහෙණි සසුනට ඇතුළත් වූ ඇය රහත් ඵලයට පත්ව, ශෝකයෙන් මිදීමේ උතුම් ආදර්ශයක් වූවාය.
40
ලාභීන් අතර අග්රස්ථානය ලැබූ සීවලී මහ රහතන් වහන්සේගේ ප්රතිමාව මෙහි වැඩ සිටී. සුප්පවාසා රාජකුමාරියගේ පුත්රයාණන් වූ උන්වහන්සේ වැඩම කළ සෑම තැනකම දායකයන්ට ලාභ සම්පත් හිමි වූ බැවින්, අදටත් බෞද්ධයෝ සීවලී මහ රහතන් වහන්සේ සිහිකරමින් සෞභාග්යය පතති.
41
බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙවන ලංකා ගමනයේදී, අද දාගැබ පිහිටි මෙම ස්ථානයේ සුවසේ මද වේලාවක් වැඩ සිටි බව ධාතුවංශයේ සඳහන් වේ. එබැවින් නාගමහා විහාර භූමිය බුදු සිරිපා පහසින් පාරිශුද්ධ වූ පුදබිමක් ලෙස සැලකෙන අතර, එය මෙම විහාරස්ථානයේ අසහාය ඓතිහාසික ගෞරවයයි.
42
මහාවංශයේ සඳහන් පරිදි, රුහුණු රාජධානියේ නිර්මාතෘ මහානාග යුව රජතුමා විසින් මෙම විහාරය කරවා සංඝයාට පූජා කරන ලදී. එතුමාගේ ශ්රී නාමය සිහිපත් වනු පිණිස විහාරය 'නාගමහා විහාරය' ලෙස නම් විය. එදා සිට අද දක්වා දෙදහස් වසරකට අධික කාලයක් මෙම පුදබිම බැතිමතුන්ගේ ශ්රද්ධා කේන්ද්රස්ථානය වී ඇත.
42A
බුද්ධත්වයෙන් පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ගත කළ සත් සතිය නිරූපණය කරන මෙම සිතුවම් පැරණි කුඩා විහාර මන්දිරයේ ඇත. බෝ මැඩ විමුක්ති සුවයෙන් වැඩ සිටීම, ඇසිපිය නොහෙළා බෝධිය දෙස බැලීම, රුවන් සක්මන, රුවන් ගෙයි අභිධර්මය මෙනෙහි කිරීම, අජපාල නුගරුක, මුචලින්ද නා රජුගේ ආරක්ෂාව සහ රාජායතන රුක යටදී ප්රථම උපාසකයන් වූ තපුස්ස-භල්ලික වෙළඳ දෙබෑයන් යන අවස්ථා හත මෙහි දැක්වේ.
43
කාන්තා රූප නවයක් එකිනෙකට සම්බන්ධ වී ඇත් රුවක් නිර්මාණය වන 'නව නාරි කුංජරය', සාම්ප්රදායික කලාවේ ප්රකට සංකේතාත්මක නිර්මාණයකි. විවිධත්වය තුළ ඒකත්වය, ශක්තිය හා සමගිය මෙන්ම කලාකරුවාගේ නිර්මාණශීලීත්වයද එයින් ප්රකාශ වේ.
44
දිව්යමය ස්ත්රී රූප හතක් පල්ලක්කියක් උසුලාගෙන යන අයුරු නිරූපිත මෙම සිතුවම, ශ්රී ලාංකේය විහාර කලාවේ අලංකාර සංකේතාත්මක නිර්මාණයකි. ඔවුන් උසුලන පල්ලක්කිය සද්ධර්මයේ උතුම් බව, බුද්ධ පූජාවේ ගෞරවය සහ විහාරස්ථානයේ පූජනීයත්වය සංකේතවත් කරයි.
45
විහාර සිවිලිමේ දක්නට ලැබෙන හංස යුවල මෝස්තරය ශ්රී ලංකා සැරසිලි කලාවේ ඉතා ජනප්රිය සම්ප්රදායික නිර්මාණයකි. හංසයා පවිත්රත්වයේ හා විචක්ෂණ නුවණේ සංකේතය වන අතර, ඊට යා වූ නාරි ලතා මාලය ජීවිතයේ අඛණ්ඩ ගලායාම නිරූපණය කරයි.
46
ස්ත්රී රූප පහක් එක්ව පුන් කලසක හැඩය නිර්මාණය කරන 'පංචනාරි ඝටය', විහාර හා දේවාල කලාවේ දක්නට ලැබෙන අලංකාර සංකේතාත්මක මෝස්තරයකි. පුන් කලස සශ්රීකත්වයේ, සෞභාග්යයේ සහ සුබසෙතේ සංකේතය වන අතර, මෙම නිර්මාණය ජීවිතයේ වර්ධනය හා සමෘද්ධිය පතා කරන ප්රාර්ථනාවකි.
47
විහාර මන්දිරයේ දොරටු, කණු, සිවිලිම් හා බිත්ති සරසන ලියවැල්, නෙළුම්, පුෂ්ප, වලාකුළු සහ ජ්යාමිතික මෝස්තර හුදු අලංකරණ පමණක් නොවේ. ලියවැල ජීවිතයේ අඛණ්ඩ ගමන ද, නෙළුම පිවිතුරු බව හා බුද්ධත්වය ද, ජ්යාමිතික රටා විනය හා සමතුලිතතාව ද සංකේතවත් කරයි. අනුරාධපුර සිට මහනුවර දක්වා කලා සම්ප්රදායන්ගේ උරුමය මේවායෙහි දිස් වේ.